Í maí 2025 skipaði borgarráð stýrihóp sem átti að leggja fram tillögur til að bæta náms- og starfsaðstæður í leikskólum Reykjavíkurborgar, meðal annars með það að markmiði að bæta mönnun og auka fyrirsjáanleika í lífi barnafjölskyldna.
Í október kynnti stýrihópurinn tillögur sínar um svokallaða leikskólaleið Reykjavíkurborgar. Þar var lögð fram breytt nálgun í gjaldskrá þar sem fjárhagslegir hvatar til styttri vistunar barna voru settir í forgrunn og verulegar hækkanir á gjöldum kynntar, sérstaklega fyrir fullvinnandi foreldra. Sú nálgun sætti gagnrýni. ASÍ gagnrýndi breytingarnar og benti bæði á verulegar gjaldskrárhækkanir og lág tekjumörk tekjutengingar, sem hefðu lagt auknar byrðar á stóran hóp vinnandi foreldra. Jafnframt var gagnrýnt að með tillögunum væri verið að færa kostnað vegna mönnunarvanda yfir á foreldra í stað þess að mæta honum með aukinni opinberri fjármögnun.
Nú hafa verið lagðar fram breyttar tillögur. Dregið hefur úr þeim miklu hækkunum sem upphaflega voru kynntar. Það er mikilvægt. Hins vegar standa eftir grundvallarbreytingar á gjaldtöku og skipulagi. Þrátt fyrir breytingar er áfram byggt á þeirri nálgun að mæta mönnunarvanda og kröfum um bætt starfsumhverfi með gjaldskrárbreytingum og fjárhagslegum hvötum til að draga úr dvalartíma barna.
Samkvæmt nýjum tillögum verður 36 tíma vistun gjaldfrjáls, þ.e. að foreldrar greiða aðeins fæðisgjöld, 15.290 kr. á mánuði, ef dvalartíminn er innan þeirra marka. Fyrir vistun umfram 36 tíma er innheimt stighækkandi dvalargjald og innleitt tekjutengt afsláttarkerfi og skráningardagar sem greitt er sérstaklega fyrir. Að auki er bætt við einum lokunardegi í febrúar.
ASÍ hefur áður bent á að slíkar breytingar snúi að grunnforsendum um aðgengi, jafnrétti og atvinnuþátttöku og þau sjónarmið eiga enn við.
„Lækkun” gjalda
Í kynningu borgarinnar er lögð áhersla á að foreldrar geti lækkað leikskólagjöld sín á ársgrunni, þar sem almennt gjald fyrir átta tíma vistun með fæði er samkvæmt tillögunum 33.290 kr. á mánuði í stað 35.746 kr. samkvæmt núgildandi gjaldskrá. Sé hins vegar borin saman raunveruleg þjónusta, það er að teknu tilliti til skráningardaga, blasir önnur mynd við.
Samkvæmt nýjum tillögum borgarinnar eru skráningardagar nú 10-11 á ári og gjald fyrir hvern dag 5.000 krónur. Önnur sveitarfélög sem rukka fyrir sambærilegan fjölda skráningardaga eru með gjald fyrir hvern dag á bilinu 2.400–3.000 krónur. Þegar kostnaður við 10 skráningardaga er reiknaður inn í mánaðargjaldið nemur heildarkostnaður fyrir átta tíma vistun með fæði 37.835 kr. á mánuði. Það jafngildir 6% hækkun fyrir sömu þjónustu miðað við núgildandi gjaldskrá og 10% hækkun frá sama tíma í fyrra.
Mynd: Samanburður á kostnaði sambúðarfólks við 8-8,5 tíma í núgildandi og nýrri gjaldskrá Reykjavíkurborgar (með skráningardögum)
Þá er gjald fyrir hvern hálftíma umfram átta tíma vistun sá dýrasti á landinu. Samkvæmt tillögunum kostar hann 20 þúsund krónur á mánuði, um 5 þúsund krónum meira en í næsta sveitarfélagi. Til samanburðar kostaði þessi sami hálftími tæpar 5 þúsund krónur samkvæmt núgildandi gjaldskrá.
Fyrir fullvinnandi foreldra sem reiða sig á 8–8,5 tíma vistun þýða því breytingar á gjaldskránni hækkun á bilinu 6-40%.
Tekjutengd gjaldtaka
Í nýjum tillögum er tekjutenging áfram hluti gjaldskrárbreytinganna. Allir einstæðir foreldrar fá að lágmarki 40% afslátt en þeir sem eru með árstekjur undir 13 milljónir króna fá 50%-75% afslátt. Fyrir sambúðarfólk nær tekjutengingin fyrst og fremst til tekjulægstu heimilanna og þeirra sem eru ekki í fullri vinnu. Heimili með yfir 18 milljónir króna í árstekjur (heimilistekjur uppá 1,5 milljónir fyrir skatt á mánuði) falla utan afsláttarkerfisins. Miðað við tekjudreifingu foreldra í sambúð í Reykjavík árið 2024 má álykta að um 65% sambúðarfólks séu utan afsláttar. Stærstur hluti fullvinnandi foreldra í sambúð greiðir því fullt gjald.
ASÍ hefur áður bent á að tekjutenging leikskólagjalda bætist ofan á mjög tekjutengt barnabótakerfi og þrepaskipt skattkerfi og getur aukið jaðarskatta barnafjölskyldna og dregið úr gagnsæi kerfisins og haft áhrif á hvata til atvinnuþátttöku.
Þá fylgir tekjutengdri gjaldtöku aukið flækjustig og aukin stjórnsýsla. Skattframtal 2025 liggur ekki fyrir og óljóst er hvernig tekjur verða áætlaðar, hvort stuðst verði við tekjur ársins 2024 eða aðrar forsendur og hvernig uppgjöri verður háttað. Tekjur foreldra geta breyst töluvert milli ára, til dæmis vegna breytinga á starfshlutfalli, starfsþróunar eða fæðingarorlofs. Slíkt kerfi getur því skapað ófyrirsjáanleika í útgjöldum heimilanna.
Skráningardagar og lokanir
Áfram er gert ráð fyrir 10-11 skráningardögum á ári en hver dagur kostar 5.000 kr. Þessir dagar falla á hefðbundna vinnudaga og bætast ofan á almenna gjaldskrá ef bera á saman sömu þjónustu.
Þrátt fyrir að tekið sé fram að „ekki sé dregið úr þjónustu“ er jafnframt gert ráð fyrir að leikskólar verði lokaðir einn dag í febrúar samhliða vetrarfríi grunnskóla. Sá dagur bætist við þegar fyrirliggjandi lokunar- og starfsdaga.
Þegar litið er á heildarmyndina eru sjö lokunar- og starfsdagar og minnst tíu skráningardagar, auk sumarlokunar, sem allt fellur að jafnaði á hefðbundna vinnudaga. Þetta er illa samræmanlegt þeim orlofsréttindum sem foreldrar búa yfir og fela í sér auknar fjárhagslegar og skipulagslegar byrðar.
Hvað ef markmiðin nást ekki?
Markmið tillagnanna er að bæta mönnun og starfsumhverfi leikskóla og draga úr fáliðunaraðgerðum. Hins vegar liggur ekki fyrir hversu mikla styttingu dvalartíma barna þarf til að þau markmið náist né hvaða mælikvarðar verða notaðir til að meta árangur.
Gjaldfrjáls 36 tíma vistun mun jafnframt leiða til tekjutaps borgarinnar sem þarf að mæta með öðrum hætti.
Ef aðgerðirnar skila ekki tilætluðum árangri vaknar sú spurning hvaða leið verður þá farin. Verður þrýstingur á frekari styttingu vistunar? Verða gjaldskrárhvatarnir hertir? Eða verður ráðist í þær kerfisbreytingar sem vandinn kallar á?
ASÍ hefur ítrekað bent á að mönnunarvandi leikskólanna eigi rætur í langvarandi vanfjármögnun og skorti á heildstæðri stefnu. Leikskólinn er ein af grunnstoðum atvinnuþátttöku og jafnréttis á Íslandi. Gjaldtaka þarf að vera hófleg, gagnsæ og fyrirsjáanleg. Uppbygging leikskólastigsins verður að byggja á skýrri langtímastefnu og ábyrgri, varanlegri fjármögnun hins opinbera.
