Gögn frá Eurostat og Hagstofu Íslands benda til þess að aðgengi að heilbrigðisþjónustu sé almennt sambærilegt á Íslandi og á öðrum Norðurlöndum, þó ákveðnir þættir skeri sig úr. Árið 2019 (gögnunum er safnað á fimm ára fresti) sögðust 32,5% þeirra sem töldu sig hafa þurft heilbrigðisþjónustu á Íslandi ekki hafa fengið hana af einhverjum ástæðum, svo sem vegna kostnaðar, fjarlægðar eða biðlista. Þetta hlutfall er svipað og á Norðurlöndum, en í Noregi er það þó mun lægra, um 12%.
Á Íslandi voru biðlistar helsta ástæða þess að fólk fékk ekki þjónustu, eða í um þriðjungi tilvika. Hlutfall þeirra sem fengu ekki þjónustu vegna kostnaðar var um 15%, sem er sambærilegt við önnur Norðurlönd. Þá skiptir einnig máli að aðgangshindranir birtast með ólíkum hætti eftir búsetu.
Þótt fjarlægð sé ekki algengasta ástæða þess að fólk fær ekki heilbrigðisþjónustu getur hún verið veruleg hindrun fyrir þann hóp sem býr fjarri þjónustu, ekki síst þegar ferðakostnaður, vinnutap og tími leggjast við annan kostnað. Niðurstöðurnar benda til þess að aðgangshindranir tengist bæði skipulagi þjónustunnar og fjárhagslegum þáttum.
Geðheilbrigðisþjónusta sker sig úr
Þegar litið er sérstaklega til geðheilbrigðisþjónustu birtist önnur mynd. Samkvæmt gögnum Eurostat höfðu 34% þeirra sem töldu sig þurfa geðheilbrigðisþjónustu á Íslandi ekki fengið hana eða ekki sótt hana vegna kostnaðar. Þetta er mun hærra hlutfall en í nágrannalöndum, þar sem það er 16% í Danmörku, 9% í Svíþjóð, 1% í Noregi en 30% í Finnlandi.
Svipað mynstur sést í öðrum þjónustuflokkum þar sem kostnaðarþátttaka sjúklinga er mikil, einkum tannlæknaþjónustu, sem er sambærilegt mynstur og sést víða á Norðurlöndum.
Mynd 1 Þau sem telja sig þurfa þjónustu en gátu ekki sótt vegna kostnaðar
Heimild: Eurostat
Til samanburðar var hlutfall þeirra sem fengu ekki almenna læknisþjónustu (e. medical care) vegna kostnaðar aðeins 4% á Íslandi.
Ójöfnuður í geðheilsu og aðgengi
Þrátt fyrir að nýjustu samanburðargögn um aðgengi að heilbrigðisþjónustu liggi ekki fyrir eftir 2019 benda aðrar mælingar til þess að þörf fyrir geðheilbrigðisþjónustu hafi ekki minnkað á síðustu árum.
Samkvæmt gögnum úr Lýðheilsuvaktinni, þar sem fólk metur eigin andlega heilsu, sögðust 30% fullorðinna meta andlega heilsu sína slæma eða frekar slæma árið 2025, samanborið við 24% árið 2019. Hlutfallið hækkaði mest á tímum COVID-19 faraldursins og fór upp í 33%.
Andleg líðan er ólík eftir félagslegum hópum. Hlutfall þeirra sem meta andlega heilsu sína slæma er hærra meðal fólks með grunnskólapróf (36%) og ungs fólks á aldrinum 18–34 ára (41%). Kynjamunur er hins vegar lítill.
Sterk tengsl eru einnig milli fjárhagsstöðu og andlegrar heilsu. Í því samhengi er mikilvægt að líta á baráttu fyrir bættum kjörum, afkomuöryggi og lægri framfærslubyrði sem hluta af forvörnum í geðheilbrigðismálum. Fjárhagsvandi setur fólk í viðkvæma stöðu, eykur streitu og getur dregið úr möguleikum þess til að leita sér aðstoðar þegar þörf er á.
Meðal þeirra sem eiga erfitt með að ná endum saman meta yfir helmingur (50,6%) andlega heilsu sína slæma. Streita er einnig útbreidd; 27% fullorðinna finna oft eða mjög oft fyrir mikilli streitu, en hlutfallið er mun hærra meðal tekjulægri hópa.
Gögn um launafólk sýna sambærilegt mynstur. Varða, rannsóknarstofnun vinnumarkaðarins, notar PHQ-9 kvarða til að meta andlega líðan, níu spurninga sjálfsmatskvarða sem metur einkenni þunglyndis og alvarleika þess. Í skýrslu Vörðu mælist hlutfall launafólks með slæma andlega heilsu 29%, en hlutfallið er hærra meðal kvenna og innflytjenda, 38% hjá innflytjendum samanborið við 26% meðal innfæddra.
Einnig kemur fram skýr tekjutengd skipting. Meðal þeirra sem eru á lægstu heimilistekjum mælist hlutfall þeirra sem búa við slæma andlega líðan um 41%, en er verulega lægra í efstu tekjuhópum, þar sem hlutfallið er undir 20%.
Þessar niðurstöður benda til sterkrar fylgni milli efnahagsstöðu og andlegrar heilsu og sýna að þeir hópar sem standa verr fjárhagslega eru einnig líklegri til að upplifa verri geðheilsu.
Ójöfnuður í aðgengi kemur skýrt fram í gögnum Eurostat. Meðal þeirra sem neituðu sér um geðheilbrigðisþjónustu vegna kostnaðar er verulegur munur eftir tekjuhópum. Í lægri tekjuhópum var hlutfallið á bilinu 40–50%, sem bendir til þess að kostnaður sé mikil aðgangshindrun fyrir tekjulægri hópa sem einmitt mælast með verri andlega heilsu.
Áhrif á starfsgetu launafólks og sjúkrasjóði stéttarfélaga
Takmarkað aðgengi að tímanlegri og viðeigandi geðheilbrigðisþjónustu getur aukið líkur á að veikindi versni og dragist á langinn, með þeim afleiðingum að fólk hverfur tímabundið eða varanlega af vinnumarkaði. Langtíma fjarvera frá vinnu hefur veruleg áhrif á heilsu og lífsgæði einstaklinga og getur jafnframt dregið úr líkum á endurkomu til starfa.
Samkvæmt gögnum frá VIRK starfsendurhæfingarsjóði eru geðræn vandamál, ásamt stoðkerfisvanda, ein algengasta ástæða langtíma fjarveru af vinnumarkaði. Þátttaka á vinnumarkaði hefur almennt jákvæð áhrif á líkamlega og andlega heilsu, en skortur á viðeigandi úrræðum getur seinkað bata og endurkomu til vinnu.
Sjúkrasjóðir stéttarfélaga gegna mikilvægu hlutverki í vinnumarkaðstengdum afkomutryggingum launafólks. Sjóðirnir greiða sjúkradagpeninga í að lágmarki 4 mánuði að loknu kjarasamningsbundnum slysa- eða veikindarétti hjá atvinnurekenda sem getur verið á bilinu xxx.
Auk dagpeninga greiða sjúkrasjóðir og aðrir sjóðir stéttarfélaga einnig ýmsa styrki vegna heilbrigðisþjónustu, til dæmis vegna sálfræðiþjónustu, tannlækninga, frjósemisaðgerða eða annarra meðferða sem eru ekki eða einungis að hluta niðurgreiddar af Sjúkratryggingum. Þannig hafa sjóðir stéttarfélaga lengi verið mikilvæg viðbót við opinbera velferðarkerfið og stuðlað að auknu öryggi og tryggt framfærslu launafólks í veikindum eða við slys.
Á síðustu árum hefur stór hluti þeirra sem fá greiðslur úr sjúkrasjóðum glímt við geðheilbrigðisvanda. Endurspeglar það bæði tíðni og alvarleika slíkra veikinda og takmarkað aðgengi að tímanlegri og viðeigandi meðferð.
Gögn frá stéttarfélögum staðfesta þetta mynstur. Hjá VR námu greiðslur sjúkradagpeninga alls 2.976 milljón króna árið 2025 og fengu rúmlega 1.600 félagsmenn greidda sjúkradagpeninga úr sjóðnum. Skipting greiðslna sýnir að geðraskanir eru stærsti einstaki sjúkdómaflokkurinn og námu 36% af heildarupphæð greiddra sjúkradagpeninga VR. Til samanburðar voru stoðkerfissjúkdómar 16%, sjúkdómar í meltingarfærum 12% og krabbamein 7% árið 2025. Geðraskanir hafa verið stærsti sjúkdómaflokkurinn í greiðslum sjúkradagpeninga hjá VR um árabil sem bendir til þess að geðheilbrigðisvandi hafi lengi vegið þungt í veikindaforföllum félagsfólks.
Mynd 2 Hlutfall heildargreiðslna sjúkradagpeninga VR vegna geðraskana
Sambærilegt mynstur kemur fram í gögnum frá öðru aðildarfélögi ASÍ, þar sem um þriðjungur greiðslna úr sjúkrasjóðum tengist geðrænum veikindum. Þó að skipting annarra sjúkdómaflokka geti verið ólík milli félaga, til dæmis hvað varðar stoðkerfisvanda, er það sammerkt með félögunum að geðraskanir eru stærsti einstaki sjúkdómaflokkurinn. Þetta bendir til þess að geðheilbrigðisvandi sé víðtækur meðal launafólks, þvert á starfsgreinar og aðildarfélög.
Samkvæmt gögnum frá VIRK er sálfræðiþjónusta og hópmeðferð sálfræðinga einnig stór hluti þeirrar þjónustu sem nýtt er í starfsendurhæfingu. Árið 2025 var rúmlega fjórðungur útgjalda vegna aðkeyptrar þjónustu tengdur slíkri meðferð og VIRK var í samstarfi við um 180 sálfræðinga eða þjónustuaðila á sviði geðheilbrigðis.
Gögn frá Tryggingastofnun sýna að geðraskanir eru jafnframt algengasta orsök örorku á Íslandi. Árið 2024 voru þær helsta ástæða 75% örorkumats hjá tæplega 8 þúsund einstaklingum og hefur slíkum tilfellum fjölgað umtalsvert á undanförnum árum.
Stefna stjórnvalda og aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu
Á undanförnum árum hafa stjórnvöld sett fram stefnur og aðgerðaáætlanir til að efla geðheilbrigðisþjónustu. Alþingi samþykkti árið 2022 stefnu í geðheilbrigðismálum til ársins 2030 og árið 2023 aðgerðaáætlun fyrir árin 2023–2027 með áherslu á forvarnir, snemmtæk úrræði og bætt aðgengi að þjónustu.
Þrátt fyrir þetta er erfitt að meta umfang fjármögnunar til málaflokksins þar sem útgjöld til geðheilbrigðisþjónustu eru ekki sérstaklega sundurliðuð í opinberum hagtölum. Einnig hefur fjármögnun vegna niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu og annarrar gagnreyndrar samtalsmeðferðar ekki verið tryggð, þrátt fyrir að samþykkt Alþingis þess efnis árið 2020.
Í fjárlögum síðustu ára hefur verið lögð aukin áhersla á málaflokkinn, meðal annars með auknum framlögum til að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu og styrkja úrræði fyrir viðkvæma hópa. Hins vegar benda gögn um aðgengi og þróun andlegrar líðanar til þess að áskoranir séu enn verulegar.
Lausnir til að bæta aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu þurfa að taka mið af því að þjónustan sé aðgengileg á fyrsta stigi og nýtist breiðum hópum. ASÍ leggur í því samhengi áherslu á að efla geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar enn frekar og styrkja hana sem fyrsta viðkomustað, þannig að aðgengi að þjónustu verði raunverulegt og óháð efnahag.
Áherslur ASÍ í geðheilbrigðismálum
Á 46. þingi ASÍ árið 2024 var lögð sérstök áhersla á geðheilbrigðismál. Þar var bent á að versnandi geðheilsa sé meðal stærstu heilbrigðisvanda samtímans og að grípa þurfi til frekari aðgerða og forvarna.
Í ljósi þessarar umfjöllunar um aðgengi, þróunar geðheilsu og aukins álags á sjúkrasjóði leggur ASÍ áherslu á að geðheilbrigðisþjónusta verði efld sem hluti af grunnþjónustu heilbrigðiskerfisins. Sérstaklega er mikilvægt að styrkja geðheilsuteymi innan heilsugæslunnar og tryggja snemmtæka íhlutun og aðgengilega þjónustu óháð efnahag.
ASÍ leggur áherslu á að:
- efla geðheilbrigðisþjónustu innan heilsugæslunnar sem fyrsta viðkomustað
- samþykkt Alþingis um niðurgreiðslu sálfræðiþjónustu verði framfylgt
- að styrkir stéttarfélaga til geðheilbrigðisþjónustu verði skattfrjálsir þar til fullnægjandi opinber þjónusta hefur verið tryggð
Niðurstöður sýna að kostnaðarhlutdeild heimila í geðheilbrigðisþjónustu er enn veruleg hindrun, sérstaklega fyrir tekjulægri hópa sem jafnframt eru líklegri til að búa við verri geðheilsu. Þetta eykur hættu á ójöfnuði í heilsu.
Geðheilbrigðisvandi er stærsti einstaki sjúkdómaflokkurinn í greiðslum sjúkrasjóða aðildarfélaga ASÍ. Það endurspeglar að ekki tekst að grípa nægilega snemma inn í, með þeim afleiðingum að veikindatímabil lengjast og líkur á skertri starfsgetu aukast. Þetta undirstrikar mikilvægi þess að styrkja opinber úrræði og bæta aðgengi að tímanlegri þjónustu.
ASÍ telur brýnt að stjórnvöld fylgi eftir þeim aðgerðum sem þegar hafa verið settar fram. Bætt aðgengi að geðheilbrigðisþjónustu, öflugar forvarnir, afkomuöryggi og aukin bjargráð eru lykilforsendur góðrar heilsu, stöðugrar þátttöku fólks á vinnumarkaði og sjálfbærni velferðarkerfisins.
