Nýjar niðurstöður Alþjóðavinnumálastofnunarinnar (ILO) varpa skýru ljósi á alvarlega þróun í vinnuumhverfi á heimsvísu. Samkvæmt nýrri skýrslu látast árlega yfir 840.000 manns af völdum sálfélagslegrar áhættu í starfi, það er vegna þátta sem tengjast álagi, skipulagi vinnu og félagslegu umhverfi á vinnustað fremur en hefðbundnum ógnum við líkamlegt heilbrigði.
Um er að ræða áhættuþætti á borð við langan vinnutíma, mikið álag, lítið svigrúm til áhrifa, óöryggi í starfi og einelti eða áreitni. Þessir þættir hafa víðtæk áhrif á heilsu fólks og tengjast meðal annars hjarta- og æðasjúkdómum, geðrænum vanda og sjálfsvígum. Áhrifin birtast einnig í skertum lífsgæðum, en áætlað er að sálfélagsleg áhætta valdi tugum milljóna tapaðra, heilbrigðra lífára árlega.
Áhættan innbyggð í skipulag og stjórnun vinnunnar
Skýrslan undirstrikar að eðli áhættu í vinnu hefur breyst á síðustu árum. Áherslan hefur færst frá sýnilegum hættum, svo sem slysum og líkamlegu álagi, yfir í áhættu sem er síður áþreifanleg en ekki síður alvarleg. Þessi þróun tengist meðal annars stafrænni umbreytingu, hraða í vinnu, breyttum ráðningarformum og ótryggara starfsumhverfi. Í mörgum tilvikum er áhættan innbyggð í skipulag og stjórnun vinnunnar sjálfrar.
Vandinn er útbreiddur. Um 35% starfsfólks vinna meira en 48 klukkustundir á viku. Þá hefur einnig komið fram að um 23% starfsfólks hafa orðið fyrir einhvers konar áreitni eða ofbeldi í starfi, sem staðfestir að um sé að ræða kerfislæga áskorun sem snertir vinnumarkaði víða um heim, óháð atvinnugreinum.
Afleiðingarnar eru ekki aðeins félagslegar heldur einnig efnahagslegar. Talið er að kostnaður vegna sálfélagslegrar áhættu nemi um 1,37% af vergri landsframleiðslu heimsins, meðal annars vegna veikinda, fjarveru, minni framleiðni og brotthvarfs fólks af vinnumarkaði.
Rætur vandans
Ein af meginniðurstöðum skýrslunnar er að viðbrögð þurfi að beinast að rótum vandans. Ekki dugi að leggja einungis áherslu á einstaklingsbundin úrræði heldur þurfi að endurskoða skipulag vinnu, draga úr álagi og óvissu, efla áhrif starfsfólks á eigin störf og styrkja vernd gegn áreitni og einelti. Með öðrum orðum þarf að færa áhersluna frá því að bregðast við afleiðingum yfir í að móta vinnuumhverfið sjálft með heilsu og velferð að leiðarljósi.
Skýrslan staðfestir þannig að sálfélagsleg áhætta er orðin eitt af stærstu viðfangsefnum vinnuverndar á okkar tímum og kallar á markviss viðbrögð stjórnvalda og aðila vinnumarkaðar.
