Alþýðusamband Íslands (ASÍ) getur ekki stutt frumvarp um stofnun innviðafélags í óbreyttri mynd og gagnrýnir harðlega að heimildir ráðherra og félagsins séu of víðtækar og óskýrar.
Í umsögn sambandsins, sem send hefur verið Alþingi, segir að óljóst sé bæði hvaða innviðaverkefni eigi að ráðast í og hversu umfangsmikil gjaldtaka á vegum verði. Af þeim sökum sé ómögulegt að meta áhrif frumvarpsins á heimili og samgöngukostnað almennings.
Vilja innviði áfram í opinberri eigu
Í fjármálaáætlun 2026-2030 er boðað að farnar verði nýjar leiðir í fjármögnun innviðafjárfestinga. Í áætluninni segir að vegna þröngrar stöðu ríkisfjármála sé takmarkað svigrúm til þess að ráðast í stórar framkvæmdir á næstu árum og af þeim sökum þurfi að horfa til nýrra leiða við fjármögnun innviða. Kristrún Frostadóttir forsætisráðherra hefur lýst því yfir að innviðafélag verði stofnað á þessu ári.
ASÍ leggur ríka áherslu á að samfélagslegir innviðir, þar á meðal samgöngumannvirki, verði áfram í eigu hins opinbera. Í frumvarpinu er gert ráð fyrir heimild til að selja hluti í innviðafélaginu, að því gefnu að ríkið haldi meirihluta.
Sambandið segir skorta rök fyrir þeirri leið og bendir á að fyrirmyndir sem vísað er til á Norðurlöndum, svo sem í Danmörku, byggi á fullri ríkiseign.
Vara við aukinni einkaframkvæmd
ASÍ gagnrýnir einnig að félaginu sé ætlað að meta og ráðast í svokölluð PPP-verkefni, þar sem einkaaðilar annast framkvæmd, fjármögnun og rekstur.
Sambandið varar við slíkum heimildum og segir skorta skýr viðmið um hvenær eigi að fara þá leið. Bent er á að einkaframkvæmdir skili ekki sjálfkrafa betri niðurstöðu og að dæmi séu um hið gagnstæða, þar sem kostnaður hafi aukist eða gæði minnkað.
Þá er vísað til meginreglna OECD, þar sem fram kemur að slík verkefni geti dregið úr gagnsæi í ríkisfjármálum og falið í sér áhættu fyrir fjárhagslega stöðu ríkisins.
Óljós áhrif veggjalda
Alþýðusambandið gerir jafnframt alvarlegar athugasemdir við að ekki liggi fyrir hversu umfangsmikil gjaldtaka á vegum verði.
Samkvæmt frumvarpinu gæti innviðafélagið innheimt veggjöld bæði af nýjum og núverandi samgönguinnviðum. ASÍ segir nauðsynlegt að skýra hver áhrif slíkrar gjaldtöku verði, meðal annars hvort almenningur hafi raunverulegt val um aðrar leiðir og hvernig kostnaður dreifist milli landsvæða og tekjuhópa.
Mikil fjárfestingarþörf en óljós útfærsla
ASÍ tekur þó undir að brýn þörf sé á auknum fjárfestingum í innviðum. Uppsöfnuð viðhaldsskuld sé metin á um 680 milljarða króna, þar af um 200 milljarðar í samgöngum.
Alþýðusambandið segir að slíkar aðgerðir verði engu að síður að byggja á skýrum forsendum, gagnsæi og tryggu opinberu eignarhaldi.
