Nokkuð hefur borið á því að atvinnurendur telji veikindaréttindi launafólks skv. kjarasamningum of mikil og misnotuð. Til ýmissa aðgerða hefur verið gripið sem eru andstæðar kjarasamningum og vega gegn persónufrelsi launafólks. Atvinnurekendum væri nær að líta í eigin barm.
Réttur launafólks til launa í veikindum tilheyra grundvallarréttindum á vinnumarkaði. Þau tryggja framfærslu og velferð launafólks og fjölskyldna þess þegar veikindi eða slys verða. Þau eru þannig mikilvægur hluti velferðarkerfisins. Þessi réttindi voru ekki og eru ekki ókeypis, hvorki fyrir launafólk eða atvinnurendur. Réttindin eru hluti heildarkjara og um þau hefur verið samið í kjarasamningum þegar kjarabótum hefur verið ráðstafað í að tryggja þessi réttindi í stað beinna launahækkana.
Að þeim er nú vegið að því er virðist, vegna þess að kostnaður atvinnulífsins vegna veikinda hafi aukist og orsakanna er leita í sviksemi launafólks. Viðskiptaráð sem nú fer mikinn í umfjöllun um þessi mál, virðist telja að þessi réttindi megi sníða að þeirra hugmyndafræði um niðurskurð og réttindaskerðingu án nokkurs kostnaðar eða afleiðinga. Því fer fjarri.
Samkvæmt upplýsingum Viðskiptaráðs er um 3,1% greiddra vinnustunda (8 dagar á ári) á almennum vinnumarkaði vegna veikindafjarvista og 6% (16 dagar á ári) á opinberum vinnumarkaði. Í umfjöllun ráðsins er engin tilraun gerð til þess að sundurliða þessar tölur og greina ástæður veikindafjarvista t.d. vegna slysa við vinnu eða á leið til og frá vinnu, veikindi hvað vegna einstakra pestardaga, vegna atvinnusjúkdóma og svo framvegis. Tölur þessar segja því ekki mikla sögu.
Atvinnurekendur líti sér nær
Atvinnurekendur ættu hins vegar að líta sér nær. Kannanir sem Vinnueftirlitið hefur staðið að í samstarfi við aðra aðila frá árinu 2022, og fjalla um aðstæður á vinnumarkaði, benda til þess að samskiptum á vinnustöðum sé víða ábótavant, jafnt í daglegum samskiptum milli samstarfsfólks sem og í samskiptum við stjórnendur. Í mörgum tilvikum eru samskiptin erfið eða svo neikvæð að teljast vera einelti, áreitni eða ofbeldi. Sem dæmi má nefna að í einni rannsókninni kom fram að 37% þátttakenda höfðu upplifað erfið samskipti við samstarfsfólk og 34% erfið samskipti við næsta stjórnanda. Þá sýna niðurstöður í þessum rannsóknum jafnframt að 8–11% þátttakenda höfðu orðið fyrir ofbeldi á vinnustað og 22–24% höfðu upplifað einelti.
Það er beint samband á milli góðra stjórnunarhátta, álags, virðingar og öryggis starfsmanna og lögmætra forfalla frá vinnu. Eigendur fjölmargra fyrirtækja með fjölda starfsmanna eru ekki lengur atvinnurekendur í eiginlegum skilningi heldur fjárfestar og hluthafar sem skeyta einungis um skammtíma hagnað. Markmið þeirra er aðeins eitt og það er að kreista sem mest út úr öllu og öllum, þar með talið starfsmönnum. Þegar veikindaforföll aukast er því ekki hugað að raunverulegum orsökum heldur spjótunum beint að starfsmönnum og heiðarleiki þeirra og trúnaður dreginn í efa. Búnir eru til ferlar og skilyrði fyrir greiðslu launa í forföllum sem bæði eru í andstöðu við kjarasamninga, lög og almennt velsæmi.
Tökum nokkur dæmi. Nýjasta útspilið er að atvinnurekendur fá leiðbeiningar um að taka engin læknisvottorð gild nema þau séu gefin út af læknum eftir skoðun. Öllum er ljóst að engum er mögulegt að komast í skoðun hjá lækni nema með löngum fyrirvara og læknavaktin einungis opin á kvöldin og um helgar. Vottorð heilbrigðisstarfsmanna koma í stað fyrri læknisvottorða skv. reglugerð nr. 82/2025 og halda stöðu gagnvart kjarasamningum. Slík vottorð teljast rétt um það sem í þeim stendur, nema annað sé sannað. Dómstólar og stjórnvöld leggja þau til grundvallar án þess að frekari sönnunar sé þörf.
Annað dæmi er að atvinnurekendur krefjast þess síðan að forföll skuli tilkynnt til sjálfstætt starfandi þjónustuaðila á sviði heilbrigðisþjónustu og neita að greiða fyrir forföll nema það hafi verið gert. Þetta er bæði ólögmætt og andstætt kjarasamningum. Tilkynningum skal beint til þess aðila sem launamaður er í ráðningarsambandi við og engra annarra og launamanni er ekki skylt að eiga nokkurt samtal við starfsfólk slíkra fyrirtækja, hvað þá að upplýsa þau um heilsufar sitt.
Skýr ákvæði kjarasamninga skal virða
Ákvæði kjarasamninga eru einföld í þessu efni. Ef launafólk veikist og getur af þeim sökum eigi sótt vinnu skal það þegar tilkynna það yfirmanni sínum. Hann ákveður þá hvort læknisvottorðs skuli krafist og geri hann það greiðir hann fyrir það. Í örfáum kjarasamningum hefur verið samið um að atvinnurekandi geti krafist þess að slík vottorð skuli vera frá trúnaðarlækni. Slík ákvæði er þó ekki hægt að túlka þannig að launafólki sé skylt að leita til þess tiltekna læknis með veikindi sín. Það hefur rétt til að fara til læknis að eigin vali og allar upplýsingar um sjúkdómsgreiningu eða heilsufar eru persónulegar og verndaðar skv. lögum. Trúnaðarlæknir má hins vegar hafa samband við þann lækni sem launamaður hefur leitað til enda hafi hann gefið meðferðarlækni sínum samþykki fyrir því að deila upplýsingum með honum. Trúnaðarlækir getur þannig á þeim forsendum staðfest óvinnufærni starfsmannsins.
Í stað þess að sýna starfsfólki sínu óvirðingu og vantraust og krefjast þess að það afsali sér persónufrelsi, ættu atvinnurekendur að huga að eigin orðræðu og bæta stjórnunarhætti sína. Viðskiptaráð virðist ekki góður ráðgjafi í þeim efnum.
Höfundur er lögfræðingur Alþýðusambands Íslands (ASÍ).
